Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

panteizm

rzeczownik, męski [panˈtɛizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Panteizm to stanowisko filozoficzne, według którego Bóg i wszechświat stanowią jedną rzeczywistość, albo według którego całość świata jest boska.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Stanowisko filozoficzne albo światopoglądowe, które utożsamia Boga z wszechświatem jako całością albo uznaje, że boskość jest tożsama z prawami i siłami przejawiającymi się w istniejącym świecie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W węższym rejestrze teologicznym i metafizycznym: doktryna, że nie ma Boga poza sumą rzeczywistości kosmicznej (czasem nazywana też kosmoteizmem), w odróżnieniu od teizmu osobowego utrzymującego dystans między Stwórcą a stworzeniem.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W debacie publicznej: etykieta na postawę, która widzi sacrum w naturze, w całości bytu albo w „boskości świata”, czasem używana bez precyzji filozoficznej.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie panteizm bywa synonimem „uwielbienia natury”, poczucia sacrum w krajobrazie albo prostego przeciwieństwa teizmu kościelnego. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić trzy warstwy: metafizyczne utożsamienie Boga z wszechświatem, wariant kosmoteistyczny (Bóg jako suma praw świata) oraz etykietę kulturową na duchowość bez osobowego Stwórcy. Retoryka religijna bywa rozmyta, bo nazwa służy jako znak kontemplacji przyrody albo jako zarzut mieszania Stwórcy ze stworzeniem. Warto zaznaczyć, czy chodzi o doktrynę, o postawę osobistą, czy o strategię argumentacyjną. Bez tej ramy panteizm miesza się z panenteizmem, deizmem, ateizmem i poetycką metaforyką „boskiego świata”.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik Arcta (wyd. 9, 1921) rejestruje Panteizm oraz Panteistę (także wariant Pantheusz). Hasło Panteizm opisuje pogląd filozoficzny utożsamiający Boga i wszechświat; Panteista to wyznawca panteizmu. Przy Monoteizmie Arct wymienia Panteizm obok politeizmu i ateizmu jako przeciwieństwo wiary w jednego Boga. Traktujemy to wyłącznie jako świadectwo leksykalne z początku lat 20. Definicję serwisu formułuję osobno: panteizm jako utożsamienie Boga ze światem albo jako teza o tożsamości boskości z pełnią bytu kosmicznego.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Pantheism podaje etymologię Pan- + theism oraz definicję: uniwersum ujęte całościowo jest Bogiem; albo nie istnieje bóstwo poza złączoną mocą i regułami widocznymi w danym kosmosie; synonimicznie cosmotheism. Pantheist to wyznawca tej doktryny. Skeat 1910 ma PANTHEISM: the doctrine that the universe is God; coined from Pan- and Theism; wśród derywatów pan-theist, pantheist-ic, pantheist-ic-al. Hasło THEISM prowadzi θεός + -ism i zaznacza Not related to L. deus. Polski panteizm idzie tą grecką ścieżką z przedrostkiem pan- („wszystko”) i sufiksem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Typowe połączenia to panteizm filozoficzny, panteizm religijny, krytyka panteizmu, tradycja panteizmu, spór o panteizm. W rodzinie leksykalnej notujemy przymiotnik panteistyczny, przysłówek panteistycznie oraz rzeczownik panteista (pełny zestaw SGJP); w sąsiedztwie stoi panenteizm. W dydaktyce panteizm zestawia się z teizmem, deizmem, ateizmem i monoteizmem, a granice nazw bywają płynne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik panteizm
dopełniacz panteizmu
celownik panteizmowi
biernik panteizm
narzędnik panteizmem
miejscownik panteizmie / panteiźmie
wołacz panteizmie / panteiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik panteizmy
dopełniacz panteizmów
celownik panteizmom
biernik panteizmy
narzędnik panteizmami
miejscownik panteizmach
wołacz panteizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy kosmoteizm (w rejestrze Webster: cosmotheism), utożsamienie Boga ze światem, doktryna boskości wszechświata (w węższym rejestrze)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
Antonimy teizm osobowy, monoteizm (w typologii Arcta: przeciwieństwo), ateizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Lemat polski panteizm należy do nowożytnej rodziny opartej na greckim πᾶν / πᾶς („wszystko / cały”) oraz θεός („bóg”), poprzez angielskie pantheism z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Pantheism etymologią Pan- + theism: teza o tożsamości Boga z uniwersum ujętym całościowo; albo teza, że poza połączoną siłą i prawami przejawiającymi się w istniejącym uniwersum nie ma Boga; synonimicznie cosmotheism. Pantheist to osoba wyznająca ten pogląd. Skeat 1910 wyprowadza PANTHEISM od Pan- i Theism (the doctrine that the universe is God) i notuje pan-theist oraz pantheist-ic / pantheist-ic-al; pod THEISM łączy θεός z -ism i dodaje Not related to L. deus. Arct 1921 przy Panteizmie zapisuje pogląd filozoficzny utożsamiający Boga i wszechświat oraz Panteistę jako wyznawcę. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: pantheism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza panteizm w filozofii i w debacie publicznej?

W filozofii oznacza utożsamienie Boga z wszechświatem albo tezę o tożsamości boskości z pełnią bytu kosmicznego i jego prawami. W węższym rejestrze obejmuje model kosmoteistyczny bez osobowego Stwórcy poza światem. Publicznie bywa skrótem na „boskość natury” albo na duchowość bez kościelnego obrazu Boga. Zakres zależy od rejestru: akademickiego, potocznego albo retorycznego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo panteizm?

Źródłem jest greckie πᾶν / πᾶς („wszystko”) oraz θεός („bóg”), z angielskim pantheism. Skeat 1910 łączy PANTHEISM z elementami Pan- oraz Theism. Webster 1913 opisuje Pantheism jako Pan- + theism oraz podaje wariant cosmotheism. Arct 1921 notuje Panteizm i Panteistę. Polski lemat wszedł nowożytnie z końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik panteizm?

Liczba pojedyncza: panteizm, panteizmu, panteizmowi, panteizm, panteizmem, panteizmie (także panteiźmie), panteizmie (także panteiźmie). Liczba mnoga: panteizmy, panteizmów, panteizmom, panteizmy, panteizmami, panteizmach, panteizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym panteizm różni się od teizmu?

Nie zawsze pokrywają się w pełni. Panteizm zwykle utożsamia Boga ze światem albo uznaje boskość za tożsamą z prawami wszechświata; Arct 1921 i Webster 1913 akcentują tożsamość Boga i wszechświata albo brak Boga poza siłami kosmosu. Teizm w definicji serwisu utrzymuje istnienie Boga (często osobowego) z dystansem wobec stworzenia. Potocznie obie etykiety bywają mylone z deizmem i panenteizmem.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster 1913, otwórz źródło