utylitaryzm

W polszczyźnie słowo żyje w dwóch rejestrach. W tekstach filozoficznych i prawniczych utylitaryzm jest neutralną nazwą konkretnej teorii etycznej i pojawia się w zestawieniach z etyką cnót oraz etyką obowiązku. W publicystyce i mowie codziennej częściej brzmi krytycznie: mówi się o utylitaryzmie urzędników, inwestorów albo całej epoki, gdy chce się zarzucić komuś, że widzi tylko korzyść, a pomija wartości, których nie da się policzyć. Przymiotnik utylitarny bywa jeszcze bardziej neutralny i znaczy po prostu praktyczny, użytkowy, jak w wyrażeniu utylitarny charakter budynku.

Webster z 1913 roku rozróżnia trzy znaczenia. Pierwsze, wiązane z nazwiskiem Jeremy'ego Benthama, mówi, że celem wszystkich instytucji społecznych i politycznych powinno być największe szczęście największej liczby ludzi. Drugie, wiązane z Johnem Stuartem Millem, ugruntowuje cnotę w użyteczności, czyli w skłonności czynu do pomnażania szczęścia. Trzecie czyni użyteczność jedyną miarą moralności, tak że słuszność czynu zależy od jego pożytku. Ten sam słownik przytacza zgryźliwe zdanie Thomasa Chalmersa, że utylitaryści chcą stopić wszystkie poszczególne cnoty w jedną, największą użyteczność.

Do polszczyzny wyraz trafił jako termin obcy. Arct w słowniku wyrazów obcych z 1921 roku objaśnia utylitaryzm jako pogląd, według którego każdy powinien dążyć do osiągnięcia jak największych korzyści i pomyślności społecznej. Obok notuje przymiotnik utylitarny w znaczeniu pożyteczny materialnie oraz słowo utylizacja, czyli zużytkowanie tego, co dotąd było nieużyteczne. Widać tu wspólny rdzeń całej rodziny wyrazów: chodzi zawsze o pożytek i wykorzystanie.

Rzeczownik łączy się z przymiotnikami etyczny, klasyczny, praktyczny, skrajny i chłodny oraz z czasownikami wyznawać utylitaryzm, krytykować utylitaryzm i kierować się utylitaryzmem. Zwolennika tej teorii nazywamy utylitarystą, a zwolenniczkę utylitarystką. Warto odróżnić utylitaryzm od hedonizmu: hedonista szuka przede wszystkim własnej przyjemności, a utylitarysta liczy szczęście wszystkich, których dotyczy dany czyn. Blisko leży też pragmatyzm, który jednak jest przede wszystkim teorią prawdy i poznania, a nie teorią moralności.